@Nguyễn Văn
Mới đây, lại xuất hiện ý kiến phủ nhận
kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam. Điều đó là hoàn toàn vô căn
cứ.
Thật vậy, chúng ta đều biết kinh tế thị
trường là một kiểu tổ chức kinh tế - xã hội; trong đó, quá trình sản xuất, phân
phối, trao đổi và tiêu dùng đều được thực hiện thông qua thị trường. Vì thế,
kinh tế thị trường không chỉ là "công nghệ" là "phương
tiện" để phát triển kinh tế - xã hội, mà còn là những quan hệ kinh tế - xã
hội, nó không chỉ gồm các yếu tố lực lượng sản xuất, mà còn bao gồm cả một hệ
thống quan hệ sản xuất, v.v. Do đó, không
có và không thể có một nền kinh tế thị trường chung chung, trừu tượng, thuần túy
tách rời hình thái kinh tế - xã hội, tách khỏi chế độ chính trị - xã hội của
một nước. Thực tiễn phát triển kinh tế thị trường trên thế giới, cho chúng
ta thấy sự đa dạng về mô hình kinh tế thị trường. Xét về đặc tính xã hội, thì
có các mô hình kinh tế thị trường tiêu biểu, như: mô hình "kinh tế thị
trường xã hội" ở Cộng hòa Liên bang Đức; "kinh tế thị trường hiệp
đồng hay phối hợp" của Nhật Bản; "kinh tế thị trường nhà nước phúc
lợi" ở một số nước Bắc Âu; "kinh tế thị trường XHCN" ở Trung
Quốc, v.v. Những mô hình kinh tế thị trường này vận hành theo các quy luật của
nền kinh tế thị trường; song, trong quá trình phát triển đều định hướng tới các
mục tiêu xã hội và phát triển con người, v.v.
Vậy là, kinh tế thị trường có khả năng
thích ứng với các hình thái kinh tế - xã hội khác nhau, không phân biệt chế độ
chính trị và trình độ phát triển của nền kinh tế. Cần phải thấy rằng, kinh tế
thị trường định hướng XHCN không phải là 2 mảnh: "kinh tế thị trường"
và "định hướng kinh tế thị trường" ghép làm một. "Định hướng XHCN"
không phải là "tấm áo khoác ngoài" của kinh tế thị trường, mà nằm
trong mục tiêu và nội dung hoạt động của kinh tế thị trường.
Mô hình kinh tế thị trường định hướng XHCN
do Việt Nam
khởi xướng là mô hình kinh tế thị trường kiểu mới nhằm khắc phục những hạn chế
và tiêu cực của kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa, nhưng kế thừa và phát huy
được các yếu tố tích cực và hợp lý của nó. Tuy nhiên, đây là mô hình kinh tế thị trường mới mẻ, chưa có tiền lệ trong lịch sử phát triển kinh tế thị trường trên thế giới. Vì thế, không tránh khỏi việc xử lý mối quan hệ giữa kinh
tế thị trường và định hướng XHCN còn gặp nhiều tồn tại, vướng
mắc, bất cập cả trong nhận thức lý luận, cơ chế chính sách và hành động
thực tiễn. Chẳng hạn: (i) Nhận thức về nền kinh tế thị trường định hướng XHCN còn
chưa đủ rõ, nhất là về kinh tế nhà nước, doanh nghiệp nhà nước, kinh tế tập
thể, về cơ chế phân bổ nguồn lực, sở hữu đất đai, cơ chế giá một số hàng hóa,
dịch vụ công thiết yếu"; (ii) Nhận thức và luận giải về định hướng chủ nghĩa
xã hội chưa đủ sức thuyết phục; (iii) Thực tế trong quá trình đổi mới vừa qua,
chúng ta đã có lúc quá nhấn mạnh định hướng XHCN, coi nhẹ quy luật, bản chất
của kinh tế thị trường và ngược lại. Chính điều này dẫn đến tình trạng:
"Thể chế kinh tế thị trường ở nước ta chậm được hoàn thiện",
"thực thi thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN còn hạn chế";
những quy định về gia nhập thị trường và rút lui khỏi thị trường của doanh
nghiệp và quyền tự do kinh doanh,… chưa được tôn
trọng đầy đủ; môi trường đầu tư, kinh doanh không thật sự đảm bảo cạnh
tranh lành mạnh, bình đẳng giữa các doanh nghiệp. Giá cả một số hàng hóa, dịch
vụ thiết yếu chưa thật sự tuân theo nguyên tắc thị trường, trình độ phát triển
các loại thị trường thấp, vận hành chưa đồng bộ, thông suốt, v.v. Nhà nước còn
can thiệp trực tiếp, quá lớn vào nền kinh tế, vẫn còn tình trạng bao cấp, xin -
cho trong xây dựng và thực thi một số cơ chế chính sách. Và "những yếu tố
đảm bảo định hướng XHCN nền kinh tế thị trường chưa được chú ý đúng mức".
Đại hội XII của Đảng Cộng sản Việt Nam đã
có nhận thức mới về kinh tế thị trường định hướng XHCN. Đó là "nền kinh
tế vận hành đầy đủ, đồng bộ theo các quy luật của kinh tế thị trường, đồng thời
đảm bảo định hướng XHCN phù hợp với từng giai đoạn phát triển của đất nước. Đó
là nền kinh tế thị trường hiện đại và hội nhập quốc tế, có
sự quản lý của Nhà nước pháp quyền XHCN do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo,
nhằm mục tiêu "dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh".
Sự tiệm cận với nền kinh tế thị trường
hiện đại và hội nhập quốc tế của mô hình kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt
Nam vừa phải bao hàm các tiêu chuẩn, nội dung của kinh tế thị trường hiện đại,
vừa phải đảm bảo các yếu tố đặc thù, riêng có - yếu tố Việt Nam - định hướng XHCN.
Các yếu tố định hướng XHCN mang tính "nội sinh" trong quá trình phát
triển kinh tế thị trường hiện đại và hội nhập quốc tế, thể hiện ở những điểm
chủ yếu sau: (1) Nền kinh tế thị trường định hướng XHCN Việt Nam phải có quan
hệ sản xuất tiến bộ, phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất,
nền kinh tế có nhiều hình thức sở hữu, nhiều thành phần kinh tế, trong đó kinh
tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo; (2) Phát huy vai trò làm chủ của nhân dân
trong phát triển kinh tế - xã hội; (3) Bảo đảm tiến bộ, công bằng xã hội; thực
hiện sự thống nhất giữa phát triển kinh tế và tiến bộ, công bằng xã hội trong
từng bước, từng chính sách phát triển; (4) Có sự quản lý của Nhà nước pháp
quyền XHCN; (5) Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo phát triển kinh tế thị trường
vì mục tiêu "dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh". Sự
lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam
là điều kiện tiên quyết để thực hiện định hướng XHCN trong nền kinh tế thị
trường.
Nội dung quan trọng nhất trong định hướng XHCN
nền kinh tế thị trường ở nước ta là phát triển bền vững. Rõ ràng là
trong đường lối phát triển của Việt Nam, khái niệm định hướng XHCN chỉ
có ý nghĩa thực tiễn khi mang "nội hàm" phát triển bền vững vì
sự tiến bộ xã hội, sự phát triển tự do và toàn diện của mỗi cá nhân. Như vậy,
kinh tế thị trường và định hướng XHCN là không mâu thuẫn nhau, mà thống nhất
với nhau.
Thực tiễn cho
thấy, kể từ khi Việt Nam thực hiện đường
lối đổi mới và thực thi mô hình kinh tế thị trường định hướng XHCN, nền kinh tế
- xã hội Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả và thành tựu đáng kể, làm thay đổi
khá rõ tình hình đất nước: "Phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN
đã trở thành nhân tố cơ bản đưa nước ta ra khỏi khủng hoảng kinh tế - xã hội và
tình trạng kém phát triển, trở thành nước đang phát triển có thu nhập trung
bình, đang đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế". Kinh
tế tăng trưởng khá, với tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân hơn 7%/năm. Cơ cấu
kinh tế có sự chuyển dịch theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Các lĩnh
vực kinh tế đối ngoại: xuất khẩu, thu hút vốn đầu tư nước ngoài (FDI và ODA),
xuất khẩu lao động, du lịch,… được chú trọng phát triển và có
đóng góp quan trọng vào tăng trưởng GDP. Văn hóa - xã hội có bước phát triển,
bộ mặt đất nước và đời sống nhân dân có nhiều thay đổi. Nổi bật là Việt Nam (một
trong những quốc gia triển khai hiệu quả các chương trình phát triển kinh tế
gắn với xóa đói giảm nghèo) đã hoàn thành trước thời hạn nhiều mục tiêu Phát
triển Thiên niên kỷ (MDGs). "Sức mạnh về mọi mặt của đất nước được nâng
lên,… Quan hệ đối ngoại ngày càng mở rộng và đi vào chiều
sâu; vị thế và uy tín của Việt Nam
trên trường quốc tế được nâng cao"
Từ những lý luận, thực tiễn nói trên cho thấy không
thể phủ nhận kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam.
